Ochrona przyrody PTTK do naśladowania

Społecznik – pilnie poszukiwany

Wielką pracę u podstaw dla dzisiejszego kształtu ochrony przyrody wykonali społecznicy związani z PTTK. Była jedną z ważnych  działań Towarzystwa, kontynuacją tradycji poprzedników PTT i PTK. Dopiero po 1956 r. dużą aktywność rozwinęła Komisja Ochrony Przyrody ZG PTTK, która wówczas nawiązała kontakty z Ligą Ochrony Przyrody i prasą oraz wprowadziła swoich przedstawicieli do rad naukowych parków narodowych. Do głównych partnerów Komisji należeli wojewódzcy konserwatorzy przyrody, dyrekcje parków krajobrazowych i narodowych.

W 1957 r., na mocy Rozporządzenia Ministra Leśnictwa, powstała Straż Ochrony Przyrody, w pracach której – obok Ligi Ochrony Przyrody, Polskiego Związku Łowieckiego i Polskiego Związku Wędkarskiego – uczestniczyło także PTTK. Witold Tyrakowski, wieloletni naczelny inspektor Straży ze strony Towarzystwa, oceniał, że w 1973 r. blisko połowa społecznych strażników ochrony przyrody należała do Towarzystwa.

W roku 1958 Komisja nawiązała kontakty z Wojskami Ochrony Pogranicza, które włączyły się do egzekwowania przepisów ochrony przyrody w pasie granicznym.  Współpraca doprowadziła w 1962 r. do ujednolicenia zasad udziału Towarzystwa w ochronie przyrody i popularyzacji turystyki przyrodniczej, a także znakowania i utrzymywania szlaków turystycznych, do czego wyłączne prawo przyznano Towarzystwu.

Komisja prowadziła działania w zakresie: 1) profilaktyki ochrony środowiska na terenie szkół i zakładowych kół PTTK; 2) obserwacji zachowań turystów na szlakach; 3) społecznej opieki nad zabytkowymi obiektami przyrodniczymi (parki wiejskie, pomniki przyrody, rezerwaty przyrody); 4)  popularyzacji w formie wykładów, wystaw, konkursów itd. Już w latach 60. nawiązano współpracę z Ligą Ochrony Przyrody obejmującą.: koordynację szkoleń, wspólne patrole Straży Ochrony Przyrody, wymianę wydawnictw i współorganizowanie imprez.

Służba kultury szlaku

W latach 70. XX w. rozszerzył się zakres prac komisji ochrony przyrody działających przy zarządach wojewódzkich oraz oddziałach Towarzystwa. Obok szkolenia społecznych opiekunów przyrody i strażników ochrony przyrody, podejmowano działalność popularyzatorską, wspólnie z innymi instytucjami i organizacjami. M.in. umieszczono w obiektach noclegowych PTTK tablice poglądowe przedstawiające rośliny chronione. Komisja Ochrony Przyrody systematycznie kierowała wnioski do władz oraz ZG PTTK w sprawie powoływania parków krajobrazowych.

Domagano się wsparcia innych komisji ZG PTTK dla idei ustanowienia parków narodowych w Bieszczadach i na Roztoczu. Wsparcie to okazało się bardzo istotne.

Systematycznie podnoszono problem dysfunkcji ruchu turystycznego, przejawiający się w degradacji przyrody, a także nasilające się przypadki złego zachowania turystów. W 1974 r. w ramach PTTK powołano komisję zwaną Służbą Kultury Szlaku dla propagowania wzorców dobrych zachowań turystów.

Partnerem Komisji Ochrony Przyrody w dążenia do zachowania naturalnego środowiska polskich gór była też Komisja Turystyki Górskiej ZG PTTK i związany z nią rocznik „Wierchy”. Wybitny przedstawiciel tej Komisji, Jan Alfred Szczepański, był rzecznikiem tworzenia parków narodowych.

W latach 70 i 80. XX w., ożywiła się działalność strażników ochrony przyrody PTTK, którzy po ukończeniu szkolenia i uzyskaniu uprawnień, byli upoważnieni do nakładania mandatów w przypadkach naruszania przepisów. Komisja Ochrony Przyrody ZG PTTK  przeciwstawiała się perspektywom dynamicznej rozbudowy bazy turystycznej, zwłaszcza na terenie Bieszczadów,  jednocześnie postulowała rozszerzenia granic tegoż parku narodowego.

Turystyka w środowisku przyrodniczym

Ważną rolę odgrywała współpraca Komisji z Naczelną Dyrekcją Lasów Państwowych (NDLP), z którą Zarząd Główny PTTK podpisał porozumienie w 1973 r.

W 1975 r. ogłoszono kompleksowy program działalności Towarzystwa w sferze ochrony środowiska naturalnego. Dokument „Turystyka w środowisku przyrodniczym” uzyskał rangę uchwały Zarządu Głównego PTTK, a jej realizacja  stała się przedmiotem obrad zarządów okręgów i oddziałów PTTK i rozlicznych inicjatyw w zakresie ochrony krajobrazu. Dzięki tej Uchwale oraz inicjatywom  PTTK i Ligi Ochrony Przyrody a zwłaszcza Krzysztofa Wolframa, została w 1988 r. ogłoszona idea Zielonych Płuc Polski. Ochrona przyrody na terenach Polski północno-wschodniej stała się ważnym zadaniem, podejmowanym nie tylko przez Komisję Ochrony Przyrody ZG PTTK, ale także przez Komisję Krajoznawczą, Komisję Opieki nad Zabytkami i inne.

Ważnym zadaniem Komisji, realizowanym poprzez społecznych opiekunów i strażników ochrony przyrody stało się umniejszanie szkód powodowanych przez uczestników narastającego ruchu turystycznego. Obszarami, na których szczególnie dotkliwie występował konflikt pomiędzy turystyką a ochroną przyrody, były: Tatry, Kampinoski Park Narodowy, Półwysep Helski, oraz Ojcowski Park Narodowy. N.p.Wojewódzka Komisja Ochrony Przyrody PTTK w Lublinie inwentaryzowała zniszczenia przyrody dokonywanych przez uczestników ruchu turystycznego i kierowała wnioski do odpowiednich władz lokalnych i oddziałów terenowych PTTK.

Kto żyw  w Bieszczady !

Pojawiały się także fakty naruszania równowagi środowiska naturalnego przez obiekty Towarzystwa. Dotyczyło to m.in. niektórych schronisk górskich odprowadzających nie oczyszczone ścieki. Przykładem konflikt powstały w 1973 r. pomiędzy dyrekcją Ojcowskiego Parku Narodowego a Oddziałem PTTK w Ojcowie. Tam właśnie uczestnicy masowych wycieczek Towarzystwa i korzystający z obiektów noclegowych PTTK położonych na terenie tegoż Parku byli uważani za głównych sprawców degradacji środowiska. Na zanieczyszczenie naturalnego środowiska miały także wpływ niektóre, zwłaszcza przestarzałe, obiekty noclegowe PTTK pozbawione racjonalnej gospodarki wodno-kanalizacyjnej.

Towarzystwo i Służby Kultury Szlaku systematycznie zabiegały o ochronę pomników krajobrazu i rezerwatów turystycznych. Ich staraniem  utworzono rezerwat turystyczny dla ochrony terenów Bagien Biebrzańskich, o bogatej florze i faunie, zdewastowanych częściowo w wyniku nieprzemyślanych procesów melioracyjnych w latach 70. XX w. zyskując poparcie kadry naukowej, zwłaszcza warszawskiego Instytutu Turystyki.

Towarzystwo, a szczególnie jego Komisja Ochrony Przyrody, systematycznie zabiegało o ograniczenie działalności gospodarczej, zwłaszcza utrzymywania wielkich chlewni i tartaków na terenie Bieszczadów, sprzeciwiając się także zmianie niektórych urzędowych nazw miejscowości na tym terenie. J. Rygielski krytykował również wielką akcję młodzieżową „Bieszczady”, która – w jego opinii – nie przynosiła oczekiwanych korzyści wychowawczych, a jedynie efekty propagandowe.

Ważną rolę odegrały interwencyjne PTTK, m.in. w 1985 r. w sprawie rozszerzenia granic Gorczańskiego Parku Narodowego, przeciwko budowie zapory w Czorsztynie, i zamiarom rozbudowy kolejek górskich w Tatrach.

Odznaka  „Turysta – przyrodnik”

W latach 80. XX w. nasiliły się informacje o negatywnym wpływie uczestników ruchu turystycznego na przyrodę, zwłaszcza na zanieczyszczanie lasów i terenów chronionych. Pojawiły się również w latach 1980–1981 głosy krytyki o niewielkiej skuteczności działań Towarzystwa. W sytuacji panującej w kraju i ograniczonej możliwości oddziaływania na społeczeństwo, władze PTTK w 1987 r. skoncentrowały się na inicjatywach proekologicznych. Do ich realizacji zaproszono przede wszystkim szkolne koła krajoznawczo-turystyczne PTTK. Istotną rolę w propagowaniu ekologii, zwłaszcza wśród młodzieży, odegrała ustanowiona w 1987 r. odznaka PTTK „Turysta – przyrodnik”.

Mimo dużych trudności finansowych i zmniejszenia się zainteresowania  społeczną pracą w Straży Ochrony, utworzone struktury funkcjonowały nadal a przedstawiciele 1738 grup tejże Straży dokonali w 1989 r. aż 242 657 interwencji.

Jak pokazuje historia, społeczna opieka nad przyrodą przynosiła poważne efekty nawet w trudnych latach. Dlatego mimo zmiany uwarunkowań, niektóre z dawnych doświadczeń można  z pożytkiem stosować i dziś.

Dr Jan Paweł Piotrowski
ALMAMER Szkoła Wyższa
Wieloletni członek Komisji Ochrony Przyrody ZG PTTK

Skyline Snow Falling